Mối nguy khi ông Trump dọa tấn công nhà máy khử muối Iran

Việc ông Trump dọa tấn công nhà máy khử muối của Iran có thể châm ngòi cuộc trả đũa vào các cơ sở tương tự tại Trung Đông, nơi nhiều mỏ dầu nhưng khan hiếm nước sinh hoạt.

Chia sẻ trên mạng xã hội Truth Social ngày 31/3, Tổng thống Mỹ Donald Trump đe dọa xóa sổ tất cả nhà máy điện, mỏ dầu, và các nhà máy khử muối của Iran - những nơi Mỹ "cố tình chưa đụng đến". Giới phân tích cảnh báo rằng mối nguy hiểm lớn nhất không phải là những gì ông Trump có thể làm với Iran, mà là cách Tehran trả đũa sang "hàng xóm".

Iran nhiều lần cảnh báo rằng nếu cơ sở hạ tầng kinh tế - xã hội của nước này bị tấn công, họ sẽ nhắm vào mục tiêu tương tự ở các quốc gia ủng hộ chiến dịch của Mỹ và Israel.

Nguy cơ khủng hoảng nước

Công nghệ khử muối mang tính sống còn với các quốc gia vùng Vịnh. Arab Saudi cùng các nước láng giềng khu vực Trung Đông được ông Michael Christopher Low, Giám đốc Trung tâm Trung Đông tại Đại học Utah (Mỹ), gọi là "siêu cường nước mặn". Bởi lẽ, họ được thiên nhiên ban tặng trữ lượng dầu mỏ khổng lồ, nhưng lại khan hiếm nước ngọt.

Theo thống kê của Tổ chức Nông lương Liên Hợp Quốc năm 2022, phần lớn quốc gia Trung Đông thuộc nhóm căng thẳng hoặc khan hiếm nước nghiêm trọng. Theo tổ chức này, quốc gia có lượng nước trên mỗi người dân ở mức 500-1.000 m3, được xếp vào nhóm căng thẳng về nguồn nước. Lượng nước tái tạo dưới mức trên sẽ thuộc nhóm khan hiếm nước.

Để đảm bảo nước cho hoạt động sinh hoạt, sản xuất, Trung Đông dựa phần lớn và công nghệ khử muối, chuyển hóa nước biển thành nước ngọt. Kuwait lắp đặt nhà máy khử muối đầu tiên vào năm 1951, còn Bahrain bắt đầu từ năm 1975. Công nghệ này ngày càng được cải tiến và mở rộng khắp các quốc gia vùng Vịnh.

Hiện công suất khử muối ở các nước vùng Vịnh đạt khoảng 26,4 tỷ m3 mỗi năm, chiếm 45-50% tổng công suất khử muối toàn cầu.

Tại Kuwait, khoảng 90% nước uống đến từ quá trình khử muối. Mức độ phụ thuộc tại Oman là 86% và khoảng 70% ở Arab Saudi.

Bởi chi phí đắt đỏ cùng tiêu tốn nguồn năng lượng khổng lồ, nguồn nước xử lý từ biển phục vụ nước uống tới căn bếp hộ gia đình, trường học, bệnh viện, khách sạn... Việc sử dụng trực tiếp nước này trong lĩnh vực nông nghiệp còn hạn chế, bởi chi phí cao. Hoạt động này thường sử dụng nguồn tái chế từ nước thải.

Để vận hành thuận tiện, loạt nhà máy khử muối của vùng Vịnh đặt gần bờ biển, khiến hệ thống cấp nước sạch cho hàng triệu người nằm trong tầm bắn tên lửa hoặc máy bay không người lái của Iran. Hoạt động khử muối gồm nhiều công đoạn, với các hệ thống thu nước, cơ sở xử lý, nguồn cung cấp điện... Bất cứ công đoạn nào nói trên bị hư hại đều có khả năng gây gián đoạn sản xuất.

Tác động của biến đổi khí hậu

Biến đổi khí hậu làm gia tăng tình trạng hạn hán, khiến tình trạng khan hiếm nước ngọt trầm trọng thêm. Cùng với đó, biến động thời tiết, áp lực từ nguồn nước mặt, nước ngầm khiến các quốc gia này càng phụ thuộc hơn và công nghệ khử muối. Trong khi đó, các nhà máy khử muối tiêu tốn nhiều năng lượng và phát thải lượng carbon khổng lồ. Vị trí ven biển cũng khiến chúng dễ bị ảnh hưởng trước thời tiết khắc nghiệt và mực nước biển dâng cao.

Thực tế, an ninh nước là vấn nạn trên toàn cầu. Đầu năm nay, Liên Hợp Quốc công bố thế giới bắt đầu bước vào kỷ nguyên cạn kiệt nguồn nước. Nhiều cộng đồng tiêu dùng quá mức nguồn tự nhiên từ sông ngòi, đất đai và nguồn dự trữ dài hạn trong tầng ngầm, sông băng, gây nên tình trạng sụt lún khu vực ven sông, biển, và mất đa dạng sinh học không thể phục hồi.

Với tình trạng khan hiếm nước nghiêm trọng, Trung Đông dễ bị tổn thương hơn do biến đổi khí hậu. Thêm vào đó, nhà máy khử muối sẽ thải lượng nước mặn hơn trở lại biển, nồng độ muối này vượt ngưỡng chịu đựng của nhiều loài cá và sinh vật biển, khiến chúng tử vong hoặc làm thay đổi cấu trúc quần thể sinh thái.

Mặc dù ít phụ thuộc vào hoạt động khử muối hơn láng giềng, tình hình nguồn nước của Iran không được khả quan. Sau các đợt hạn hán nghiêm trọng liên tiếp 5 năm, lượng nước tại các hồ chứa cấp nước cho thủ đô Tehran chỉ còn dưới 10%. Quốc gia này dùng phần lớn nước từ sông, hồ chứa và các tầng nước ngầm đang dần cạn kiệt.

Trước thời điểm Israel và Mỹ phát động cuộc chiến vào ngày 28/2, Iran đã chạy đua để mở rộng công nghệ khử muối dọc theo bờ biển phía nam, nhưng hạn chế về cơ sở hạ tầng, chi phí năng lượng và lệnh trừng phạt quốc tế khiến họ khó mở rộng quy mô.

Lời đe dọa xóa sổ nhà máy điện, mỏ dầu, và nhà máy khử muối Iran được ông Trump đưa ra trong bối cảnh xung đột leo thang. Tehran đã tấn công một nhà máy điện và nước quan trọng ở Kuwait, một nhà máy lọc dầu ở Israel, trong khi lực lượng Mỹ và Israel phát động làn sóng tấn công mới vào Iran.

Theo Carbon Brief, cuộc xung đột có thể làm tăng khả năng tình trạng thiếu nước kinh niên, đặc biệt ở Iran, dẫn đến "ngày cạn nước" (water day zero). Đây là cột mốc đánh dấu nguồn cung nước của một thành phố, quốc gia xuống mức thấp tới hạn, buộc chính quyền phải cắt nước sinh hoạt tại các hộ gia đình và doanh nghiệp.

Thực tế, ông Low từ Đại học Utah cho biết một xung đột Trung Đông hơn 20 năm trước đã ghi nhận cuộc tấn công vào các nhà máy khử muối. Trong những năm gần đây, lực lượng Houthi được Iran hậu thuẫn ở Yemen cũng nhắm mục tiêu vào các cơ sở khử muối của Arab Saudi khi căng thẳng leo thang.

Luật nhân đạo quốc tế, gồm các điều khoản của Công ước Geneva, cấm nhắm mục tiêu vào cơ sở hạ tầng dân sự thiết yếu, phục vụ sự sống còn của dân thường, bao gồm hạ tầng cung cấp nước.

Bảo Bảo (theo AP, CNN, Think Global Health)