Kịch bản tăng mạnh rồi giảm sâu, theo chuyên gia, không hẳn lặp lại khi vàng dần trở thành tài sản chiến lược của một số nước muốn giảm lệ thuộc vào USD.
Giá vàng thế giới liên tục xác lập kỷ lục, vượt ngưỡng 5.500 USD một ounce vào đầu 2026 trước khi điều chỉnh về vùng 5.000 USD gần đây. Sáng nay, giá kim loại quý lại tăng lên mức cao nhất 3 tuần, chạm 5.227 USD. Chỉ trong vòng 3 năm, giá vàng đã tăng gấp 3 lần, sớm vượt qua dự báo của các tổ chức tài chính lớn.
Đi kèm với đà tăng mạnh, không ít người lo ngại giá vàng sẽ lao dốc sau nhiều năm tăng "nóng". Trong hơn 50 năm qua, kịch bản giá đảo chiều giảm sâu cũng từng diễn ra hai lần trong 3 chu kỳ tăng của kim loại quý.
Năm 1971 đánh dấu cột mốc của thị trường vàng hiện đại khi Mỹ chấm dứt chế độ bản vị vàng, kim loại quý trở thành tài sản được định giá tự do theo cung cầu thị trường toàn cầu. Sau sự kiện lịch sử này cũng là chu kỳ giá vàng tăng mạnh gấp 10 lần trong giai đoạn 1971- 1980. Kim loại quý này sau đó giảm mạnh về còn chưa đến 50% giá trị so với vùng đỉnh nhờ lạm phát được kiểm soát và chính sách tiền tệ toàn cầu đảo chiều.
Chu kỳ tăng thứ hai diễn ra trong giai đoạn 2000 - 2011, gắn với hàng loạt cú sốc kinh tế và tài chính toàn cầu, đỉnh điểm là khủng hoảng tài chính năm 2008 và khủng hoảng nợ công châu Âu. Giá vàng tăng gấp 7 lần trong 10 năm trước khi bước vào giai đoạn 4 năm giảm 40% từ đỉnh.
Chu kỳ tăng mạnh thứ ba khởi phát từ năm 2020 trong bối cảnh đại dịch Covid-19 gây ra những xáo trộn chưa từng có đối với kinh tế toàn cầu. Tuy nhiên, khác với hai chu kỳ trước, đà tăng này không kết thúc bằng một nhịp giảm sâu rõ rệt, mà tiếp tục được "gối đầu" bởi làn sóng tăng giá mới từ sau 2022.
Nói với VnExpress, ông Huỳnh Trung Khánh, Phó chủ tịch Hiệp hội kinh doanh vàng Việt Nam (VGTA) nhận định, xu hướng tăng hiện nay được kích hoạt từ 2022 khi xung đột địa chính trị leo thang và Mỹ đẩy mạnh các biện pháp trừng phạt kinh tế.
Từ thời điểm này, đồng USD bị Mỹ "vũ khí hóa" thông qua các lệnh cấm vận, đóng băng tài sản đã thúc đẩy nhiều quốc gia bước vào giai đoạn tái cấu trúc chiến lược dự trữ.
Xu hướng phi đô la hóa trở nên rõ nét từ năm 2022 khi nhiều quốc gia, đặc biệt Nga, Trung Quốc và các nước trong khối BRICS đẩy mạnh chuyển dịch dự trữ từ USD và trái phiếu Mỹ sang vàng nhằm bảo vệ nền tài chính trước rủi ro địa chính trị. Vàng trở thành lựa chọn thay thế mang tính trung lập với các ngân hàng trung ương.
"Khác với các chu kỳ trước, vàng trong giai đoạn hiện nay không đơn thuần là tài sản tích trữ hay phòng vệ ngắn hạn mà đang đảm nhận vai trò mới trong chiến lược tài chính quốc gia", ông Khánh nhận định.
Trong bối cảnh hệ thống tiền giấy toàn cầu dựa trên nợ công ngày càng phình to, vàng, với đặc tính hữu hạn, không thể "in" thêm và đã đóng vai trò kim bản vị suốt hàng nghìn năm, được xem là tài sản thay thế chiến lược. Động thái mua vào liên tục của các ngân hàng trung ương trở thành lực đỡ quan trọng cho giá vàng.
Trái ngược với giai đoạn cách đây hai thập kỷ khi các ngân hàng trung ương thường bán ròng vàng, từ năm 2022 đến nay, theo số liệu của Hội đồng vàng thế giới (WTA), khối này mua vào khoảng 1.000 tấn mỗi năm, phản ánh sự thay đổi căn bản trong tư duy dự trữ.
David Einhorn, chuyên gia của Greenlight Capital - nhân vật nổi tiếng từ năm 2008 với thương vụ bán khống Lehman Brothers - cho rằng vàng tăng trong vài năm qua vì ngày càng được các ngân hàng trung ương coi như tài sản dự trữ.
Trong cuộc phỏng vấn với CNBC, Einhorn cũng nhận định chính sách thương mại thiếu ổn định của Mỹ khiến nhiều nước muốn thanh toán thương mại bằng đồng tiền khác thay vì USD. Về dài hạn, ông cho rằng việc nắm giữ vàng hợp lý vì mối quan hệ giữa chính sách tài khóa và tiền tệ của Mỹ "không có ý nghĩa", trong khi các đồng tiền lớn khác cũng "tệ ngang hoặc tệ hơn".
Diễn đàn Các tổ chức Tiền tệ và Tài chính Chính thức (OMFIF) cho rằng các sự kiện địa chính trị đã đặt nền tảng vững chắc để vàng "trở nên nổi bật trở lại trong danh mục dự trữ của các ngân hàng trung ương, cũng như là phương tiện thanh toán cho một số quốc gia."
"Thế giới thay đổi rất nhiều về địa chính trị và kinh tế. Do đó, các chu kỳ kinh tế cũ có thể không còn lặp lại hoàn toàn. Cũng rất khó để đảo ngược xu hướng phi đôla hóa của các ngân hàng trung ương. Do đó, vàng trở thành một tài sản chiến lược của các quốc gia, chứ không đơn thuần là kênh trú ẩn của các nhà đầu tư trong bối cảnh bất ổn", ông Khánh nói.
Quỳnh Trang