Cơ chế chống cưỡng ép (ACI) được châu Âu thông qua năm 2023, gồm các biện pháp mạnh tay, quy mô lớn để đối phó với mối đe dọa về thương mại.
Lãnh đạo các nước Liên minh châu Âu (EU) đang chịu sức ép phải đưa ra biện pháp đáp trả khi Tổng thống Mỹ Donald Trump cuối tuần trước dọa tăng thuế nhập khẩu với 8 nước vì vấn đề Greenland. Các quốc gia này gồm Đan Mạch, Na Uy, Thụy Điển, Pháp, Đức, Anh, Hà Lan và Phần Lan.
Ngoài việc áp thuế nhập khẩu với hàng hóa Mỹ, theo kế hoạch chuẩn bị từ năm ngoái, châu Âu còn có công cụ riêng để đối phó với các mối đe dọa về thương mại. Đó là Cơ chế chống cưỡng ép (ACI), hay còn gọi là "bazooka thương mại".
Thông qua năm 2023, công cụ này được thiết kế trong bối cảnh Mỹ và Trung Quốc - hai nền kinh tế lớn nhất thế giới - ngày càng cứng rắn trong việc thúc đẩy lợi ích quốc gia thông qua thuế nhập khẩu và vũ khí hóa tài nguyên thiên nhiên. Theo quy định, hành vi cưỡng ép kinh tế được xác định khi một nước thứ ba "áp dụng hoặc đe dọa áp dụng các biện pháp tác động đến thương mại hoặc đầu tư, nhằm can thiệp buộc Liên minh châu Âu hoặc một quốc gia thành viên chấm dứt, sửa đổi, thông qua một hành động cụ thể".
Cuối tuần trước, Tổng thống Trump cho biết sẽ áp thuế nhập khẩu với 8 nước châu Âu từ tháng 2 cho đến khi đạt thỏa thuận mua Greenland - hòn đảo tự trị của Đan Mạch. Trên lý thuyết, điều này có thể được coi là hành vi cưỡng ép.
Lãnh đạo các nước châu Âu và EU tại cuộc họp thượng đỉnh ở Paris, Pháp ngày 17/2/2025. Ảnh: AFP
Năm ngoái, EU từng cân nhắc nhiều phương án trả đũa khi Mỹ đe dọa tăng mạnh thuế lên khối này hồi tháng 4. Brussels sau đó lập danh sách các mặt hàng của Mỹ có thể bị nhắm tới, chủ yếu là sản phẩm của các bang do thống đốc đảng Cộng hòa lãnh đạo. Khi căng thẳng hai bên lên đỉnh điểm, EU cho biết sẽ áp thuế lên số hàng hóa trị giá 93 tỷ euro, gồm rượu bourbon, linh kiện máy bay, đậu nành, gia cầm và nhiều mặt hàng khác.
Tuy nhiên, khối này cuối cùng quyết định không trả đũa và chấp nhận một thỏa thuận thương mại với Mỹ. Theo đó, thuế áp lên hàng hóa của khối này tăng gấp 3, lên 15%, trong khi thuế với hàng công nghiệp Mỹ giảm về 0%. Dù thỏa thuận bị đánh giá là mất cân bằng và nghiêng về Washington, Ủy ban châu Âu (EC) cho rằng nó mang lại sự rõ ràng và ổn định cho doanh nghiệp trong bối cảnh địa chính trị khó khăn.
Ở thời điểm đó, ý tưởng sử dụng "bazooka thương mại" chỉ được nhắc tới và chưa bao giờ được cân nhắc một cách nghiêm túc. Nguyên nhân là công cụ chống cưỡng ép này cũng được coi như lựa chọn hạt nhân.
ACI cho phép EU cắt quyền tiếp cận thị trường chung châu Âu hiện có 500 triệu người tiêu dùng. Công cụ này có thể hạn chế giấy phép thương mại và khả năng tham gia các gói thầu mua sắm của chính phủ. Điều này đồng nghĩa thị trường châu Âu sẽ bị đóng cửa với các hãng cung cấp dịch vụ Mỹ.
Tuy nhiên, ACI không được kích hoạt tự động và cần thời gian để triển khai. Với nhiều người, sức mạnh thực sự của nó nằm ở khả năng răn đe. Một khi "bazooka thương mại" được đưa ra, EU phát đi tín hiệu rõ ràng rằng khối này sẵn sàng bước vào một cuộc đối đầu, với đòn bẩy là thị trường chung châu Âu.
Theo quy định, khi vấn đề cưỡng ép thương mại được đề cập, Ủy ban châu Âu có tối đa 4 tháng để đánh giá tình hình và hành động của nước thứ ba. Sau đó, các quốc gia thành viên EU sẽ bỏ phiếu để quyết định có kích hoạt công cụ này hay không.
Nếu được đa số thông qua, giai đoạn đàm phán với nước thứ ba sẽ bắt đầu. Khi đàm phán thất bại, EU có thể triển khai hàng loạt biện pháp trả đũa khác, không chỉ là thuế nhập khẩu.
Công cụ này bao trùm các lĩnh vực từ dịch vụ, đầu tư đến quyền tiếp cận mua sắm công. Nó cũng cho phép thực hiện các biện pháp như loại doanh nghiệp nước ngoài khỏi các gói thầu của EU hoặc đình chỉ một phần bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ.
Tuy nhiên, việc sử dụng ACI cần cân nhắc rất kỹ. Vấn đề đầu tiên là ACI chưa từng được sử dụng. Các quốc gia thành viên thường xuyên thảo luận về công cụ này, nhưng chưa thực sự biết nó sẽ kéo theo những hệ quả chính trị và kinh tế nào.
Vì vậy, các quốc gia từ Đức đến Italy đã nhiều lần cảnh báo không nên triển khai công cụ này quá nhanh hoặc khi chưa có cơ sở pháp lý vững chắc. Việc sử dụng các biện pháp mạnh như ACI với Mỹ có thể phản tác dụng và làm tổn hại quan hệ xuyên Đại Tây Dương. Năm ngoái, Đức và Italy cũng là hai trong số các nước ủng hộ mạnh nhất việc đạt thỏa thuận thương mại với Mỹ.
Ngoài Mỹ, EU cũng từng cân nhắc kích hoạt ACI sau khi Trung Quốc năm ngoái bắt đầu vũ khí hóa việc cấp phép xuất khẩu đất hiếm và khoáng sản chiến lược. Đây là các khoáng sản thiết yếu với ngành công nghệ và quốc phòng châu Âu. Tuy nhiên, cuối cùng, EU vẫn chọn cách đối thoại.
Lần này, để sử dụng ACI, các lãnh đạo EU sẽ phải xác định ông Trump đã vượt qua lằn ranh hay chưa và tập hợp đủ đa số để kích hoạt công cụ. Họ đã tuyên bố sẽ không bị đe dọa và bày tỏ sự đoàn kết với Đan Mạch cũng như Greenland. Đan Mạch cũng nhiều lần khẳng định sẽ không đàm phán chuyển giao chủ quyền Greenland và bác bỏ mọi khả năng bán hòn đảo này.
Dù vậy, áp dụng ACI nhiều khả năng sẽ dẫn tới một cuộc chiến thương mại mới và làm leo thang căng thẳng giữa Mỹ và EU - "mối quan hệ kinh tế gắn kết nhất trên thế giới" theo đánh giá của EC. Năm 2024, kim ngạch thương mại giữa Mỹ và EU đạt gần 2.000 tỷ USD, tương đương gần 30% thương mại và 43% GDP toàn cầu. ACI vì thế có thể sẽ chỉ là "giải pháp cuối cùng" EU dùng tới để đối phó với các thách thức như thế này.
Hà Thu (theo Euronews, Reuters)
